Do końca | Fundacja SIZ - Simontonowski Instytut Zdrowia

DO KOŃCA

towarzyszenie osobie umierającej

Opracowanie Mariusz Wirga i Marta Banout

Śmierć jest nieodłączną częścią życia.

Śmierć to nie porażka.

Śmierć nie jest wrogiem i nie trzeba z nią walczyć.

Ponieważ śmierć i życie są ze sobą nierozerwalnie związane, gdy nadejdzie moment śmierci możemy się jej oddać tak, jak oddajemy się życiu.

Choć śmierć jest nieodłączną częścią życia, większość z nas posiada niewielkie doświadczenie związane z procesem umierania. Mamy nadzieję, że ta broszura wesprze Ciebie i bliską Ci osobę we wspólnym przeżywaniu jej ostatnich dni i godzin.

Broszura opisuje emocjonalne, psychiczne i duchowe aspekty umierania. Zbliżająca się śmierć może powodować wiele zmian i warto wiedzieć, czego można się spodziewać, żeby czuć się w tych chwilach pewniej. Warto też pamiętać, że nie każda osoba umierająca będzie przejawiała wszystkie opisane objawy.

Jeśli w trakcie towarzyszenia osobie umierającej będziesz mieć pytania dotyczące jej stanu, nie wahaj się prosić zespołu medycznego o wszelkie potrzebne informacje i wyjaśnienia.

CZAS

Proces umierania jest sprawą indywidualną – nie ma dwóch takich samych śmierci. Niektórzy ludzie umierają w ciągu kilku godzin, inni na przestrzeni kilku dni czy tygodni.

Chociaż trudno przewidzieć dokładny moment śmierci, istnieją oznaki i objawy, na podstawie których łatwiej będzie tobie i zespołowi medycznemu określić, jak szybko może ona nadejść.

Zespół medyczny jest zobowiązany zapewnić każdemu należną opiekę i komfort w tym czasie. Personel nie przyspiesza ani nie przedłuża naturalnego procesu umierania, jego zadaniem jest opieka nad twoim bliskim.

KOMUNIKACJA

Kiedy umiera nasz bliski, często mamy wątpliwości jak wyrażać uczucia i boimy się, że popełnimy błąd. To normalne, że w takich okolicznościach czujemy smutek, bezradność czy zakłopotanie. Rozmowa z twoim bliskim wzmocni waszą więź i zapewni choremu poczucie bycia wspieranym.

Jeśli zastanawiasz się, co i jak powiedzieć, oto kilka przydatnych porad:

Zwracaj się bezpośrednio do twojego bliskiego, zamiast mówić o nim do innych osób obecnych w pokoju.
Jeśli twój bliski chce mówić o śmierci, słuchaj go. Powstrzymaj chęć zmiany tematu, aby „go rozweselić”.
Pozwól na głębokie rozmowy. Osoby umierające chcą wiedzieć, że ich życie miało sens. Poproś swojego bliskiego o podzielenie się ulubionymi wspomnieniami i sam podziel się swoimi.
Jeśli twój bliski nie chce dzielić się myślami i przeżyciami z przyjaciółmi i rodziną, spytaj, czy ma ochotę porozmawiać z kapelanem lub inną osobą.
Nawet, jeśli twój bliski ma zamknięte oczy i nie odpowiada, prawdopodobnie nadal słyszy twoje słowa.
Kiedy brakuje słów pamiętaj, że sama twoja obecność może być uspokajająca i przepełniona znaczeniem.
Pamiętaj o częstym wyrażaniu miłości, uznania, troski, życzliwości i współczucia – co najmniej raz dziennie.

OTOCZENIE Nawet jeśli twój bliski znajduje się w szpitalu, możesz tak dostosować otoczenie, żeby osoba chora przeżyła ostatnie dni w komfortowych warunkach.

Zaangażuj wszystkie zmysły chorego, aby przywołać ciepłe wspomnienia i sprawić, by pokój stał się bardziej przytulny: przynieś ulubiony koc, włącz znajomą muzykę, spraw, żeby chory czuł ulubione zapachy.
Jeśli twój bliski ceni sobie samotność, zapewnij mu ciszę, zadbaj o łagodne światło, dyskretną muzykę, zdjęcia rodziny i przyjaciół.
Jeśli twój bliski lubi gwar i obecność wielu osób, pozwól rodzinie zebrać się przy nim i przyprowadzić dzieci.
Dotyk może być kojący. Trzymaj chorego za rękę, delikatnie głaszcz jego czoło lub masuj dłonie i stopy. Przyjemne dla chorego może być również delikatne wmasowanie balsamu w skórę.

WYCOFANIE

W miarę utraty sił twój bliski będzie okazywał mniejsze zainteresowanie zajęciami, otoczeniem lub ludźmi. Może ograniczać kontakt do kilku najbliższych członków rodziny i przyjaciół, w ostatnich dniach może również przestać mówić. Jest to normalne w procesie umierania – oznacza początek ostatecznego przejścia. Kiedy to nastąpi, możesz czuć się smutny lub nawet odrzucony. Jeśli jednak jesteś bliskim członkiem rodziny lub przyjacielem pamiętaj, że sama twoja obecność przy chorym będzie nadal komunikowała twoją miłość i troskę. Zmysł słuchu jest aktywny do samego końca – mów spokojnym, normalnym tonem i pamiętaj, że będziesz słyszany.

ZMIANY W APETYCIE

Osoba umierająca będzie stopniowo przestawała jeść lub pić. Często proponujemy jedzenie, aby wyrazić naszą miłość i troskę, ale to normalne, że w trakcie procesu umierania twój bliski przestanie doświadczać głodu i pragnienia. Tak naprawdę jedzenie i picie w ostatnich dniach życia może powodować dyskomfort fizyczny.

• Podążaj za pragnieniami chorego – nie próbuj zmuszać go do jedzenia lub picia. • Jeśli chory wciąż je, warto przyrządzać jego ulubione potrawy. Spytaj pielęgniarkę lub lekarza o to, jakie pokarmy i napoje twój bliski może przyjmować i w jakich ilościach można je podawać.

SPADEK KONTROLI CZYNNOŚCI I POTRZEB FIZJOLOGICZNYCH

Kiedy twój bliski będzie mniej pił, jego mocz stanie się ciemniejszy – bardziej skoncentrowany – i może mieć silniejszy zapach. Spadek sił łączy się również często z utratą kontroli nad czynnościami fizjologicznymi – oddawaniem moczu i wypróżnianiem. Te zmiany, choć mogą drażnić zarówno ciebie, jak i chorego, są zwyczajnym następstwem zmian w ciele.

Utrzymuj chorego w cieple i uczuciu suchości – jeśli to konieczne, skorzystaj z podkładów jednorazowych.
W razie potrzeby zmieniaj zabrudzone prześcieradło czy pościel.
Jeśli chory nie korzysta z cewnika, spytaj personel o możliwość jego zastosowania.

DEZORIENTACJA, NIEPOKÓJ, MAJACZENIE

Być może twój bliski będzie zdezorientowany, niespokojny lub poruszony. Może mówić rzeczy, które nie będą miały sensu lub nie będą realne. Chory może również zacząć rzucać oskarżenia, spowodowane złudzeniami lub halucynacjami. Na wystąpienie tych objawów ma wpływ wiele czynników, m. in. niedotlenienie organizmu, strach, uczucie dyskomfortu lub działanie leków. Tego typu zachowania mogą być przerażające dla ciebie i twojego bliskiego, dlatego jeśli zauważysz niepokojące zmiany w zachowaniu chorego, warto poprosić o pomoc personel medyczny.

Istnieje wiele możliwości przyniesienia ulgi choremu, między innymi podanie odpowiednich farmaceutyków.
Możesz wykonać delikatny, kojący masaż czoła, dłoni lub stóp chorego. • Możesz włączyć miłą dla ucha muzykę, czytać na głos znane teksty czy modlitwy. • Unikaj przeładowania chorego bodźcami: wyłącz dodatkowe źródła światła i telewizor, ogranicz liczbę osób obecnych w pokoju.

ZMIANY W ODDYCHANIU

W płucach i drogach oddechowych chorego może zacząć się odkładać płyn, powodując odgłos bulgotania czy rzężenia podczas oddychania. Słuchanie tego typu dźwięków może budzić niepokój, ale niekoniecznie oznacza, że chory odczuwa w związku z tym dyskomfort. Oddech twojego bliskiego może stać się krótki i płytki, przerwany nieregularnymi głębokimi odetchnięciami. Czasami oddech zatrzymuje się nawet na minutę. Chory może też wydawać jęki przy wydechu, nie oznacza to jednak, że czuje ból lub cierpi – takie odgłosy pojawiają się, gdy wdychane powietrze porusza się po rozluźnionych strunach głosowych.

Podnieś nieco górną część łóżka.
Delikatne podmuchy powietrza skierowane na twarz chorego mogą pomóc przy krótkich oddechach. Możesz użyć klasycznego wachlarza lub delikatnego wentylatora – poproś pielęgniarkę o wskazanie najlepszej możliwości.

MARZENIA SENNE I DOŚWIADCZENIA DUCHOWE

W rzeczywistości twojego bliskiego, który zbliża się do śmierci, sfera fizyczna może zacząć się przeplatać ze sferą duchową. Chorzy często korzystają z symboli, prosząc o pomoc w „spakowaniu bagaży” lub „odejściu do domu”. Niejednokrotnie pojawiają się wyobrażenia dotyczące rozpoczynania podróży. Twój bliski może rozmawiać z osobami, które nie są fizycznie obecne w pokoju – często są to zmarli członkowie rodziny czy przyjaciele. Czasem chorzy opisują widok miejsca, do którego przeniosą się po śmierci. Te i podobne doświadczenia to normalne, naturalne elementy procesu umierania – wskazują na to, że Twój bliski przeżywa ostatnie dni lub godziny swojego życia.

Zachęcaj swojego bliskiego, aby opowiadał o tym, czego doświadcza. Bądź otwarty na to, czym się dzieli – nawet jeśli wciąż powtarza te same opowieści i wspomnienia. • Tego typu wyobrażenia i doświadczenia często ułatwiają osobie umierającej odchodzenie.
Nie staraj się wyperswadować choremu jego doświadczeń i kwestionować realności tego, o czym mówi.
Jeśli twój bliski czuje przerażenie, okaż mu wsparcie i spróbuj go uspokoić.

POŻEGNANIE

Umieranie bliskiej osoby jest trudnym doświadczeniem. Łzy są naturalną częścią pożegnania – nie musisz ich ukrywać, wstydzić się ich ani za nie przepraszać; są wyrazem miłości i żalu. Pożegnaj się na swój własny sposób. Możesz wyrazić to słowami miłości, przebaczenia czy wdzięczności, cichym towarzyszeniem i trzymaniem dłoni chorego lub też rozmową o ważnych i wesołych momentach waszego życia.

W pożegnaniu się z nieobecnymi na miejscu członkami rodziny i przyjaciółmi może pomóc telefon trzymany przy uchu chorego tak, aby mógł usłyszeć słowa dzwoniących bliskich.
Pomocne mogą się okazać rytuały religijne – jeśli potrzebujesz wsparcia, możesz skorzystać z pomocy kapelana szpitalnego lub innego duchownego.
Jeśli osoba umierająca czuje, że rodzina nie jest gotowa na jej odejście, może próbować odsunąć moment śmierci – nawet przedłużając własne cierpienie. • Możesz wesprzeć chorego pozwalając mu odejść, kiedy będzie gotowy i zapewniając go, że będziesz tęsknić, ale dasz sobie radę.

OPIEKA NAD BLISKĄ OSOBĄ PO ŚMIERCI

Kiedy twój bliski umrze, członek personelu medycznego potwierdzi jego śmierć i zapisze godzinę zgonu. Jeszcze przez jakiś czas ciało twojego bliskiego pozostanie ciepłe, z czasem będzie stawało się coraz chłodniejsze.

Możesz chcieć pozostać jakiś czas przy ciele twojego bliskiego.
Możesz siedzieć w ciszy, odmawiać modlitwy, czytać odpowiednie teksty lub otoczyć troską ciało – delikatnie obmyć, uczesać włosy czy wmasować balsam.

Być może personel zaoferuje wezwanie kapelana, aby wsparł cię duchowo i emocjonalnie oraz odpowiedział na ewentualne pytania. Pielęgniarka zadba o ciało twojego bliskiego, usuwając z pokoju niepotrzebny sprzęt i organizując transport do kostnicy szpitalnej.

ŻAŁOBA

Żałoba jest naturalną odpowiedzią na śmierć ważnej dla nas osoby. Każdy z nas przeżywa żałobę na swój własny, indywidualny sposób.

Możesz czuć wiele rzeczy, włącznie z ulgą – nie ma złych uczuć i emocji. Jeśli chce ci się płakać, płacz, a jeśli nie masz na to ochoty – masz prawo przeżywać żałobę w odpowiedni dla ciebie sposób. To samo dotyczy kwestii ubioru – to od ciebie zależy, czy chcesz ubierać się przez jakiś czas na czarno, czy też zewnętrzne oznaki żałoby nie są dla ciebie pomocne.
Pierwsze miesiące po śmierci twojego bliskiego mogą być trudne. Będziesz za nim tęsknił, może Ci być trudno skupić się na nauce czy pracy, a to, co lubiłeś do tej pory, może wydawać się nudne i płytkie. To normalne – te uczucia z czasem miną.
Zadbaj o siebie. Rób rzeczy, które sprawiają ci przyjemność i spotykaj się z ludźmi, którzy są dla ciebie wsparciem.
Czasami ludzie nie wiedzą, jak zachowywać się wobec osoby w żałobie lub unikają kontaktu, nie chcąc jej zranić. Nie wahaj się prosić o pomoc wprost, jeśli jej potrzebujesz.
Jeśli jesteś przyjacielem osób w żałobie, staraj się pomóc w prostych sprawach: ugotuj obiad, zabierz dzieci do parku czy kina, dzwoń i okazuj wsparcie. Nie bój się mówić o zmarłym – rodzina potrzebuje wiedzieć, że jest on nadal żywy również w twojej pamięci.

DZIECI W RODZINIE

Często chcemy odgrodzić dzieci od chorego sądząc, że w ten sposób zaoszczędzimy im bólu – dzieci jednak widzą, słyszą i rozumieją znacznie więcej, niż nam się wydaje. Warto oswajać dzieci ze śmiercią, wykorzystując codzienne sytuacje – odejście zwierzątka domowego czy sceny z bajek. Na rozmowę o tym, że bliska osoba jest w ciężkim stanie nigdy nie jest za późno – warto to zrobić zwłaszcza wtedy, kiedy chory jest umierający, a dotąd ukrywaliśmy jego stan przed dzieckiem.

Rozumienie pojęcia śmierci zmienia się zależnie od wieku. Małe dzieci (2-6 lat) kojarzą śmierć z brakiem ruchu, oddechu, konkretnymi wydarzeniami (np. wypadek samochodowy). W wieku 7-8 lat dzieci zaczynają odczuwać lęk przed śmiercią bliskich. Rozumienie śmierci jako procesu biologicznego dotyczącego każdego człowieka pojawia się zazwyczaj ok. 10 roku życia.
Nie izoluj dziecka od chorego – towarzysząc bliskiej osobie i widząc jej gasnące siły dziecko w naturalny sposób przygotuje się na jej odejście.
Rozmawiaj z dzieckiem, odpowiadaj otwarcie i spokojnie na jego pytania i wątpliwości. Na pytania dotyczące życia pozagrobowego odpowiadaj zgodnie z własnym światopoglądem (np. „Po śmierci trafiamy do pięknego miejsca”, „Będzie teraz żył z kochającym Bogiem”, „Nie będzie go już z nami, ale będzie żył w naszych sercach i pamięci”). Nie używaj metafor takich jak „zaśnie”, „będzie duchem”, „Pan Bóg zabiera dobrych ludzi”, „odeszła” – dzieci często wyciągają z tych określeń błędne wnioski.
Pozwól dziecku pożegnać się z bliskim – zarówno za jego życia, jak i po śmierci. Podpowiedz, że może narysować obrazek, zaśpiewać piosenkę, pogłaskać ukochaną osobę albo powiedzieć jej, że bardzo ją kocha.
Dzieci bardzo często mają skłonność do obwiniania się i przypisywania sobie odpowiedzialności za śmierć bliskiej osoby (np. „byłem niegrzeczny, dlatego mama umarła”, „nie przyszedłem do dziadka i umarł ze smutku”). Bądź uważny na wypowiedzi dziecka, które mogłyby świadczyć o tym, że ma poczucie winy – delikatnie tłumacz, że śmierć jest konsekwencją choroby i że nikt z bliskich nie ma na nią wpływu.
Nie rezygnuj z zabrania dziecka na pogrzeb. Poproś inną bliską osobę – chrzestnego, ciocię, przyjaciela rodziny – aby była gotowa zająć się dzieckiem, jeśli będzie chciało wyjść w czasie uroczystości.
Dzieci różnie przeżywają żałobę. Część staje się przygaszona i smutna, inne natomiast zachowują się, jak gdyby nic się nie stało lub głośno bawią się i śmieją. Nie strofuj dziecka i nie uciszaj go – pozwól mu na takie reakcje, jakie są mu potrzebne. To, że się śmieje, nie oznacza, że nie przeżywa żałoby i nie czuje bólu straty.
W czasie żałoby nie ukrywaj przed dzieckiem swojego bólu. Widząc twoje emocje dziecko nauczy się, że może swobodnie wyrażać swoje. Wspólne wspominanie zmarłego, spędzonego razem czasu i radosnych chwil może być dobrą okazją do rozmowy i zaobserwowania, jak dziecko radzi sobie ze stratą.

Trudna bywa również sytuacja rodzin, w których jest młodzież w okresie dojrzewania. Młodzi ludzie mogą być uczuciowo labilni, często zbuntowani bądź nawet agresywni. Ten trudny proces formowania się tożsamości u nastolatków wymaga od najbliższych wsparcia. Choroba bliskiej osoby jest szczególnym wyzwaniem dla młodego człowieka.

Na sytuację choroby jednego z rodziców lub bliskich dorosłych nastolatki mogą reagować w dwojaki sposób: idealizować chorego albo go odrzucać (mogą też przechodzić przez wszystkie stany pośrednie). Pozwól młodej osobie na ekspresję uczuć, wspieraj i zapewnij o swojej miłości i zrozumieniu.
Choć nastolatek niejednokrotnie wygląda na dorosłego, w sercu nadal jest dzieckiem. Na śmierć może reagować spokojnie, mimo to głęboko przeżywa odejście bliskiej osoby. Rozmowy o bliskim i o przeżywanych przez nastolatka emocjach mogą pomóc mu uporać się ze stratą.
Nie oceniaj i nie porównuj nastolatka z innymi. Pozwól na przeżywanie żałoby w jego własny sposób, o ile jest to bezpieczne dla niego i otoczenia.
Nastolatek często przejmuje rolę rodzica lub jego obowiązki. Czasem jest to znacznie więcej prac domowych, kiedy indziej opieka nad młodszym rodzeństwem, zawsze jednak wejście w nową rolę łączy się z ogromnym obciążeniem (fizycznym, psychicznym i emocjonalnym). Możesz pomóc nastolatkowi poprzez jasne formułowanie wymagań i stawianie granic. Postaraj się również, aby – w miarę możliwości – dodatkowe obowiązki pojawiały się stopniowo, aby dać nastolatkowi czas na oswojenie się z nową sytuacją.
Choć śmierć jednego z rodziców łączy się z przeorganizowaniem życia całej rodziny, trzeba pamiętać, że młody człowiek mimo wszystko potrzebuje normalnego życia – wyjść ze znajomymi, aktywności pozaszkolnych. Najlepiej, jeśli wspólnie z nastolatkiem omówisz i ustalisz nowe zasady funkcjonowania (np. starszy brat ma odbierać młodszego ze szkoły i odprowadzać do cioci, a potem może jak zwykle wychodzić z kolegami).

ZATROSZCZ SIĘ O SIEBIE

Otaczanie troską i dbanie o bliską osobę w jej ostatnich dniach może być trudnym zadaniem. Ważne jest, abyś podczas tego intensywnego emocjonalnego i fizycznego wysiłku zadbał o odżywienie ciała, umysłu i ducha.

Dbanie o umysł

Przyjmuj pomoc. Możesz nie być w stanie radzić sobie ze wszystkimi sprawami, za które byłeś odpowiedzialne do tej pory, ze swoimi zwykłymi obowiązkami – pozwól sobie pomóc.
Skupiaj się na tym, co jesteś w stanie zrobić. Każdy czasem odczuwa poczucie winy, ale pamiętaj, że nikt nie jest idealny. Bądź przekonany, że postępujesz najlepiej, jak potrafisz i podejmujesz najlepsze decyzje w tym delikatnym czasie.
Bądź dla siebie dobry – wyrozumiały i łagodny. Nie wymagaj od siebie pracy na pełnych obrotach, kiedy czujesz silne emocje i przeżywasz żałobę – obniż poziom oczekiwań względem siebie samego.

Dbanie o ciało

Wsłuchuj się w swoje ciało – ono samo ci podpowie, kiedy potrzebujesz się wypłakać, spać, porozmawiać z kimś lub pogrążyć się w zadumie.
Podejmij aktywność fizyczną. Nawet krótki spacer może pozytywnie wpłynąć na twoje samopoczucie. Kilka głębokich oddechów pozwala obniżyć napięcie, rozluźnić się i uspokoić ciało.
Nawet gdy jesteś zestresowany i przeżywasz żałobę, utrzymanie zdrowej diety i optymalnej ilości snu przyczynia się do twojego ogólnego dobrego samopoczucia. Zwracaj uwagę na to, co jesz i czy się wysypiasz.

Dbanie o ducha

Traktuj siebie dobrze. Sam wiesz najlepiej, co przynosi ci ukojenie. Słuchaj muzyki, czytaj lub spędzaj czas z życzliwymi ludźmi.
Bądź spokojny. Relaksacja, praca z wyobraźnią, medytowanie, modlitwa czy nawet gorąca kąpiel mogą przynieść ci ulgę.
Kreatywnie wyrażaj swoje uczucia. Pisanie dziennika może pomóc ci w przeżywaniu żałoby, zwłaszcza jeśli relacja ze zmarłą osobą była skomplikowana lub trudna. Możesz również pisać listy do zmarłego, aby powiedzieć mu: „kocham cię”, „przebaczam ci”, „wybacz mi” lub „dziękuję”.
Czasem trudne wydarzenia pochłaniają cały zapas naszej energii. Jeśli czujesz, że jest ci zbyt ciężko, skorzystaj z porady psychologa czy terapeuty – być może dzięki temu poczujesz się lepiej.

„Jeśli o mnie pamiętasz, oznacza to, że wziąłeś ze sobą kawałek tego, kim jestem, że zostawiłem ślad tego, kim jestem na tym, kim ty jesteś. Oznacza to, że możesz przywołać mnie na myśl nawet wtedy, gdy staną między nami lata i kilometry. Oznacza to, że nawet, kiedy umrę, nadal będziesz mógł widzieć moją twarz, usłyszeć mój głos i mówić do mnie w swoim sercu”

Frederick Buechner