CHARAKTER, PODSTAWY EMPIRYCZNE I ZASTOSOWANIE
TERAPII SIMONTONOWSKIEJ
Geneza i charakter Terapii Simontonowskiej
Terapia Simontonowska jest oparta na teorii uczenia się i wychodzi
z założenia, że wielu (jeśli nie większość) pacjentów onkologicznych posiada niezdrowe przekonania i postawy wobec choroby nowotworowej oraz jej leczenia, które – zgodnie z poznawczo-behawioralnym modelem ABC(D) emocji (Maultsby Jr, 2013) – powodują wysoki poziom dystresu emocjonalnego. Ponadto ta grupa pacjentów może mieć trudności w konfrontacji ze swoją śmiertelnością (Davidson, Dracup, Phillips, Daly & Padilla; Karnik & Kanekar, 2016; Kato, Severson & Schwartz, 2001), zmagać się z wysokim poziomem lęku (m.in. przed nawrotem) (Beith et al., 2017), przejawiać trudności w komunikacji z najbliższymi, a także zmagać się z innymi wyzwaniami, wobec których TS stosuje interwencje poznawczo-behawioralne. Szczególnie niezdrowe przekonania i postawy wobec leczenia onkologicznego mogą prowadzić do niechęci w podejmowaniu leczenia nawet, gdy rokowanie jest pomyślne – w Terapii Simontonowskiej formułowanie zdrowych przekonań i postaw wobec leczenia oraz zaszczepianie nadziei u pacjenta (Clayton et al., 2008; Evans, Tulsky, Back & Arnold; Yalom & Leszcz, 2005) jest głównym celem interwencji terapeutycznej. Częścią interwencji w TS jest również modyfikacja stylu życia na zdrowszy w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu nowotworu oraz szeroko pojętej profilaktyki.
Terapia Simontonowska stosowana jest przez osoby o zróżnicowanym wykształceniu, jednak wielu ze stosujących TS terapeutów posiada certyfikaty uznane przez Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia spełniające kryteria certyfikacji umiejętności i kompetencji psychoterapeutycznych weryfikowanych przez Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Polskie Towarzystwo Psychiatryczne czy Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej. Zgodnie z opublikowanymi na naszych stronach kryteriami, warunkiem certyfikacji w Terapii Simontonowskiej jest posiadanie certyfikatu terapeuty RTZ, tak więc osoba prowadząca terapię dla ogółu hospitalizowanych pacjentów może rozpoznać osoby wymagające objęcia indywidualną opieką psychoterapeutyczną i skierować je do psychologa/psychoterapeuty. Ponadto wszyscy trenerzy TS posiadają też certyfikaty Master Trainers Racjonalnej Terapii Zachowania, zweryfikowane przez samego twórcę tej metody, Maxie C. Maultsby’ego, Jr.
W psychoonkologii można zauważyć dwa podejścia dotyczące zasięgu oddziaływań terapeutycznych. Pierwsze: skupiające się na wdrożeniu interwencji psychoterapeutycznych tylko w grupie pacjentów, którzy zostali zidentyfikowani jako mający trudności w radzeniu sobie z chorobą czy przejawiający istotną psychopatologię; drugie – proponowane m.in. przez twórcę TS, dr. O. Carla Simontona, onkologa radioterapeutę – by oferować interwencje wszystkim chorym onkologicznie i ich bliskim. Większość onkologicznie chorych przed rozpoznaniem choroby nowotworowej nie miała postawionej diagnozy zaburzenia psychicznego. Dopiero choroba nowotworowa stanowi dla nich czynnik wyzwalający zaburzenia adaptacyjne. W przypadku doświadczania stresu adaptacyjnego, związanego z chorobą i leczeniem szybkie wdrożenie psychoedukacji i metod terapeutycznych działa profilaktycznie w obszarze ewentualnego rozwoju zaburzeń psychicznych. Opublikowano co najmniej pięć randomizowanych badań klinicznych dowodzących skuteczności stosowania oddziaływań psychoterapeutycznych, wskazujących, iż objęcie nimi wszystkich pacjentów – bez wcześniejszej indywidualnej diagnozy stanu psychicznego – przyczynia się do lepszej jakości życia pacjenta w czasie choroby i leczenia (Andersen et al., 2008; Fawzy et al., 1993; Küchler, Bestmann, Rappat, Henne-Bruns & Wood-Dauphinee, 2007; Spiegel, Bloom, Kraemer & Gottheil, 1989; Stagl et al., 2015). Trzy ze wspomnianych badań wskazują wartość jak najszybszego (od momentu diagnozy nowotworu) wprowadzania oddziaływań terapeutycznych (Andersen et al., 2008; Küchler et al., 2007; Stagl et al., 2015). Co więcej, ponad 400-stronicowy raport Instytutu Medycyny amerykańskiej Narodowej Akademii Nauk stwierdza, iż “dzisiaj każda osoba leczona na nowotwór złośliwy może (i powinna) oczekiwać, by odniesiono się do jej potrzeb psychologicznych i społecznych równolegle do jej potrzeb fizycznych” (Adler, Page & Institute of Medicine (U.S.). Committee on Psychosocial Services to Cancer Patients/Families in a Community Setting, 2008).
Metody, techniki i obszary tematyczne Terapii Simontonowskiej
Brak współczesnych badań dowodzących skuteczności TS jako całości nie oznacza, że jest ona metodą nieopartą na dowodach. Terapia Simontonowska jest spójnym programem składającym się z metod i technik poznawczo-behawioralnych o dowiedzionej skuteczności. W ramach oddziaływań psychoedukacyjnych i terapeutycznych w TS stosowane są między innymi następujące techniki:
- trening relaksacyjny (Elias et al., 2015; Sloman, 2002),
- praca z oddechem (Doll et al., 2016; Mishra et al., 2012; Wu et al., 2017),
- praca z wyobraźnią (Bakke, Purtzer & Newton, 2002; Charalambous et al., 2016; Herring, Connor & Dishman, 2010; Lengacher et al., 2008; León-Pizarro et al., 2007; Maultsby, 1971; Sloman, 2002; Trakhtenberg, 2008; Wirga, 2010),
- niefarmakologiczne metody łagodzenia dolegliwości somatycznych (Beatty et al., 2017; Coelho, Parola, Cardoso, Bravo & Apóstolo, 2017; Jassim, Whitford, Hickey & Carter, 2015; Mohammed, Andrew, David & GK, 2013),
- praca z przekonaniami (RTZ) (Maultsby Jr, 2013; Wojtyna, 2012; Wojtyna & Nawara, 2013; Wojtyna, Życińska & Stawiarska, 2007),
- mindfulness (Carlson et al., 2014; Thornton et al., 2015; Zhang, Xu, Wang & Wang, 2016),
- narzędzia dotyczące systemu wsparcia społecznego (Andersen et al., 2008, 2010; Fu, Zhao, Tong & Chi, 2017).
Ponadto TS dotyka obszarów tematycznych, które w literaturze przedmiotu wymieniane są jako istotne dla pacjentów onkologicznych oraz korzysta z teorii i metod powszechnie stosowanych w psychologii i psychoterapii. Do zagadnień poruszanych podczas sesji TS należą:
- radzenie sobie z dystresem (Holland et al., 2013; Lambert et al., 2017),
- postawy wobec choroby i jej leczenia (Lin, Clark, Tu, Bosworth & Zullig, 2017; Sheeran et al., 2016; Tang, Wang & Chou, 2015),
- komunikacja interpersonalna oraz system wsparcia społecznego (Ferrell & Wittenberg, 2017; Lin et al., 2017; Lutgendorf & Andersen, 2015; Syrowatka et al., 2017; Thomas, Dalton, Harden, Eastwood & Parker, 2017),
- radzenie sobie z trudnymi emocjami (poczucie winy, lęk, uraza, złość, zamartwianie się) (Barrera & Spiegel, 2014; Bortolato et al., 2017),
- radzenie sobie z lękiem przed śmiercią, stresem związanym z przekonaniami duchowymi i innymi (Breitbart, 2005; Eliott & Olver, 2009; Halpern et al., 2013; Karnik & Kanekar, 2016; Wirga, 2012),
- rola zabawy i śmiechu w procesie zdrowienia (Christie & Moore, 2005; Kim et al., 2015; Nasr, 2013),
- interwencje dotyczące zmiany stylu życia (Anand et al., 2008; Ellsworth, Valente, Shriver, Bittman & Ellsworth, 2012; Li, Daling, Porter, Tang & Malone, 2009).
Zastosowanie w placówkach medycznych
Terapia Simontonowska doskonale nadaje się do stosowania zarówno wśród pacjentów hospitalizowanych, jak i ambulatoryjnych i jest z powodzeniem stosowana w Polsce od wielu lat (Zielazny, Zielińska, de Walden-Gałuszko, Kuziemski & Bętkowska-Korpała, 2016). Specyfika oddziału szpitalnego nie zawsze pozwala na prowadzenia formalnego i całościowego cyklu TS, niemniej jednak każdy oddział szpitalny daje możliwość wprowadzenia TS w standardowe oddziaływania terapeutyczne. Istnieją również dowody na to, że interwencje ograniczone nawet jedynie do okresu hospitalizacji mogą mieć korzystny wpływ na pacjenta onkologicznego (Küchler et al., 2007). Wyjątkową formą prowadzenia TS są warsztaty umiejętności samopomocowych, które mogą być oferowane w warunkach szpitalnych wszystkim chętnym pacjentom i prowadzone przez certyfikowanych terapeutów TS, natomiast czujność diagnostyczna pozostaje w gestii psychoterapeuty/psychologa. Tam, gdzie istnieje możliwość i przestrzeń na spotkania małej grupy, pacjenci hospitalizowani mogą uczestniczyć w zajęciach psychoedukacyjnych, treningach relaksacji czy też warsztatach dotyczących komunikacji. W innych przypadkach indywidualny kontakt terapeuty z pacjentem może przybierać formę interwencji kryzysowej z wykorzystaniem RTZ i innych technik terapeutycznych TS. Z tego względu TS umożliwia osiąganie dobrych wyników przy minimalnych kosztach, a po opanowaniu przez pacjenta podstawowych umiejętności dalsze konsultacje mogą odbywać się telefonicznie lub z wykorzystaniem wideokonferencji. Pozwala to na oddziaływania terapeutyczne i wsparcie pacjenta i jego rodziny niezależnie od etapu choroby czy leczenia
i miejsca przebywania pacjenta.
Przede wszystkim jednak psychoedukacja i zdobycie umiejętności w TS pozwala na zmianę sposobu myślenia o przebiegu choroby i leczenia. Podczas oddziaływań terapeutycznych pacjenci i ich bliscy uczą się identyfikowania swoich wewnętrznych i zewnętrznych zasobów i ich rozwijania, co równocześnie ułatwia zaangażowanie się w proces leczenia i przyjęcie aktywnej postawy w kształtowaniu swojego stanu psychospołecznego i zachowań zdrowotnych. Poprzez fakt, że TS nie pomija żadnej ze sfer życia człowieka, możliwa jest interdyscyplinarna współpraca (psychologa, zespołu pielęgniarskiego i lekarskiego, fizjoterapeutów, duchownych itd.) owocująca objęciem pacjentów całościową opieką. Wdrażanie założeń i technik TS w ramach oddziałów szpitalnych (tak w indywidualnej pracy z pacjentem, jak i w spotkaniach grupowych) może istotnie poprawić jakość życia pacjentów w trakcie leczenia i po jego zakończeniu. Terapia Simontonowska w rękach kompetentnego w tym zakresie personelu może stanowić doraźną pomoc, ułatwiając równocześnie dostęp do indywidualnej pracy psychoterapeutycznej dla potrzebujących jej pacjentów.
28.08.2017 r.
Opracowanie: trenerzy i terapeuci Terapii Simontonowskiej
Literatura
Adler, N. E., Page, A. (Ann E. K. ., & Institute of Medicine (U.S.). Committee on Psychosocial Services to Cancer Patients/Families in a Community Setting. (2008). Cancer Care for the Whole Patient: Meeting Psychosocial Health Needs. National Academies Press.
Anand, P., Kunnumakara, A. B., Sundaram, C., Harikumar, K. B., Tharakan, S. T., Lai, O. S., … Aggarwal, B. B. (2008). Cancer is a Preventable Disease that Requires Major Lifestyle Changes. Pharmaceutical Research, 25(9), 2097–2116. http://doi.org/10.1007/s11095-008-9661-9
Andersen, B. L., Thornton, L. M., Shapiro, C. L., Farrar, W. B., Mundy, B. L., Yang, H.-C., & Carson, W. E. (2010). Biobehavioral, immune, and health benefits following recurrence for psychological intervention participants. Clinical Cancer Research : An Official Journal of the American Association for Cancer Research, 16(12), 3270–8. http://doi.org/10.1158/1078-0432.CCR-10-0278
Andersen, B. L., Yang, H.-C., Farrar, W. B., Golden-Kreutz, D. M., Emery, C. F., Thornton, L. M., … Carson, W. E. (2008). Psychologic intervention improves survival for breast cancer patients: a randomized clinical trial. Cancer, 113(12), 3450–8. http://doi.org/10.1002/cncr.23969
Bakke, A. C., Purtzer, M. Z., & Newton, P. (2002). The effect of hypnotic-guided imagery on psychological well-being and immune function in patients with prior breast cancer. Journal of Psychosomatic Research, 53(6), 1131–7. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12479996
Barrera, I., & Spiegel, D. (2014). Review of psychotherapeutic interventions on depression in cancer patients and their impact on disease progression. International Review of Psychiatry (Abingdon, England), 26(1), 31–43. http://doi.org/10.3109/09540261.2013.864259
Beatty, L., Kemp, E., Butow, P., Girgis, A., Schofield, P., Turner, J., … Koczwara, B. (2017). A systematic review of psychotherapeutic interventions for women with metastatic breast cancer: Context matters. Psycho-Oncology, (August 2016), 1–9. http://doi.org/10.1002/pon.4445
Beith, J. M., Thewes, B., Turner, J., Gilchrist, J., Sharpe, L., Girgis, A., … Butow, P. (2017). Long-term results of a phase II randomized controlled trial (RCT) of a psychological intervention (Conquer Fear) to reduce clinical levels of fear of cancer recurrence in breast, colorectal, and melanoma cancer survivors. Journal of Clinical Oncology, 35(18_suppl), LBA10000-LBA10000. http://doi.org/10.1200/JCO.2017.35.18_suppl.LBA10000
Bortolato, B., Hyphantis, T. N., Valpione, S., Perini, G., Maes, M., Morris, G., … Carvalho, A. F. (2017). Depression in cancer: The many biobehavioral pathways driving tumor progression. Cancer Treatment Reviews, 52, 58–70. http://doi.org/10.1016/j.ctrv.2016.11.004
Breitbart, W. (2005). Balancing life and death: hope and despair. Palliative & Supportive Care, 3(1), 57–8. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16594197
Carlson, L. E., Beattie, T. L., Giese-Davis, J., Faris, P., Tamagawa, R., Fick, L. J., … Speca, M. (2014). Mindfulness-based cancer recovery and supportive-expressive therapy maintain telomere length relative to controls in distressed breast cancer survivors. Cancer, n/a-n/a. http://doi.org/10.1002/cncr.29063
Charalambous, A., Giannakopoulou, M., Bozas, E., Marcou, Y., Kitsios, P., & Paikousis, L. (2016). Guided imagery and progressive muscle relaxation as a cluster of symptoms management intervention in patients receiving chemotherapy: A randomized control trial. PLoS ONE, 11(6), e0156911. http://doi.org/10.1371/journal.pone.0156911
Christie, W., & Moore, C. (2005, April 1). The Impact of Humor on Patients With Cancer. Clinical Journal of Oncology Nursing. http://doi.org/10.1188/05.CJON.211-218
Clayton, J. M., Hancock, K., Parker, S., Butow, P. N., Walder, S., Carrick, S., … Tattersall, M. H. N. (2008). Sustaining hope when communicating with terminally ill patients and their families: a systematic review. Psycho-Oncology, 17(7), 641–59. http://doi.org/10.1002/pon.1288
Coelho, A., Parola, V., Cardoso, D., Bravo, M. E., & Apóstolo, J. (2017). Use of non-pharmacological interventions for comforting patients in palliative care. JBI Database of Systematic Reviews and Implementation Reports, 15(7), 1867–1904. http://doi.org/10.11124/JBISRIR-2016-003204
Davidson, P. M., Dracup, K., Phillips, J., Daly, J., & Padilla, G. Preparing for the worst while hoping for the best: the relevance of hope in the heart failure illness trajectory. The Journal of Cardiovascular Nursing, 22(3), 159–65. http://doi.org/10.1097/01.JCN.0000267821.74084.72
Doll, A., Hölzel, B. K., Bratec, S. M., Boucard, C., Xie, X., Wohlschläger, A., & Sorg, C. (2016). Mindful attention to breath regulates emotions via increased amygdala-prefrontal cortex connectivity. NeuroImage, 134, 305–313. http://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2016.03.041
Elias, A. C. A., Ricci, M. D., Rodriguez, L. H. D., Pinto, S. D., Giglio, J. S., & Baracat, E. C. (2015). The biopsychosocial spiritual model applied to the treatment of women with breast cancer, through RIME intervention (relaxation, mental images, spirituality). Complementary Therapies in Clinical Practice, 21(1), 1–6. http://doi.org/10.1016/j.ctcp.2015.01.007
Eliott, J. A., & Olver, I. N. (2009). Hope, Life, and Death: A Qualitative Analysis of Dying Cancer Patients’ Talk About Hope. Death Studies, 33(7), 609–638. http://doi.org/10.1080/07481180903011982
Ellsworth, R. E., Valente, A. L., Shriver, C. D., Bittman, B., & Ellsworth, D. L. (2012). Impact of lifestyle factors on prognosis among breast cancer survivors in the USA. Expert Review of Pharmacoeconomics & Outcomes Research, 12(4), 451–64. http://doi.org/10.1586/erp.12.37
Evans, W. G., Tulsky, J. A., Back, A. L., & Arnold, R. M. Communication at times of transitions: how to help patients cope with loss and re-define hope. Cancer Journal (Sudbury, Mass.), 12(5), 417–24. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17034677
Fawzy, F. I., Fawzy, N. W., Hyun, C. S., Elashoff, R., Guthrie, D., Fahey, J. L., & Morton, D. L. (1993). Malignant melanoma. Effects of an early structured psychiatric intervention, coping, and affective state on recurrence and survival 6 years later. Archives of General Psychiatry, 50(9), 681–9. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8357293
Ferrell, B., & Wittenberg, E. (2017). A review of family caregiving intervention trials in oncology. CA: A Cancer Journal for Clinicians. http://doi.org/10.3322/caac.21396
Fu, F., Zhao, H., Tong, F., & Chi, I. (2017). A systematic review of psychosocial interventions to cancer caregivers. Frontiers in Psychology. Frontiers Media SA. http://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00834
Halpern, S. D., Loewenstein, G., Volpp, K. G., Cooney, E., Vranas, K., Quill, C. M., … Bryce, C. (2013). Default options in advance directives influence how patients set goals for end-of-life care. Health Affairs (Project Hope), 32(2), 408–17. http://doi.org/10.1377/hlthaff.2012.0895
Herring, M. P., Connor, P. J. O., & Dishman, R. K. (2010). The Effect of Exercise Training on Anxiety Symptoms Among Patients, 170(4), 321–331.
Holland, J. C., Andersen, B., Breitbart, W. S., Buchmann, L. O., Compas, B., Deshields, T. L., … Freedman-Cass, D. A. (2013). Distress Management: Clinical practice guidelines in oncology. JNCCN Journal of the National Comprehensive Cancer Network, 11(2), 190–209. Retrieved from http://www.embase.com/search/results?subaction=viewrecord&from=export&id=L368454566%5Cnhttp://www.jnccn.org/content/11/2/190.full.pdf+html
Jassim, G. A., Whitford, D. L., Hickey, A., & Carter, B. (2015). Psychological interventions for women with non-metastatic breast cancer. In G. A. Jassim (Ed.), Cochrane Database of Systematic Reviews (p. CD008729). Chichester, UK: John Wiley & Sons, Ltd. http://doi.org/10.1002/14651858.CD008729.pub2
Karnik, S., & Kanekar, A. (2016). Ethical Issues Surrounding End-of-Life Care: A Narrative Review. Healthcare, 4(2), 24. http://doi.org/10.3390/healthcare4020024
Kato, I., Severson, R. K., & Schwartz, A. G. (2001). Conditional median survival of patients with advanced carcinoma: surveillance, epidemiology, and end results data. Cancer, 92(8), 2211–9. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11596040
Kim, S. H., Kook, J. R., Kwon, M., Son, M. H., Ahn, S. Do, & Kim, Y. H. (2015). The Effects of Laughter Therapy on Mood State and Self-Esteem in Cancer Patients Undergoing Radiation Therapy: A Randomized Controlled Trial. The Journal of Alternative and Complementary Medicine, 21(4), 217–222. http://doi.org/10.1089/acm.2014.0152
Küchler, T., Bestmann, B., Rappat, S., Henne-Bruns, D., & Wood-Dauphinee, S. (2007). Impact of psychotherapeutic support for patients with gastrointestinal cancer undergoing surgery: 10-year survival results of a randomized trial. Journal of Clinical Oncology : Official Journal of the American Society of Clinical Oncology, 25(19), 2702–8. http://doi.org/10.1200/JCO.2006.08.2883
Lambert, S. D., Beatty, L., McElduff, P., Levesque, J. V., Lawsin, C., Jacobsen, P., … Girgis, A. (2017). A systematic review and meta-analysis of written self-administered psychosocial interventions among adults with a physical illness. Patient Education and Counseling, 1. http://doi.org/10.1016/j.pec.2017.06.039
Lengacher, C. a, Bennett, M. P., Gonzalez, L., Gilvary, D., Cox, C. E., Cantor, A., … Djeu, J. (2008). Immune responses to guided imagery during breast cancer treatment. Biological Research for Nursing, 9(3). http://doi.org/10.1177/1099800407309374
León-Pizarro, C., Gich, I., Barthe, E., Rovirosa, A., Farrús, B., Casas, F., … Arcusa, A. (2007). A randomized trial of the effect of training in relaxation and guided imagery techniques in improving psychological and quality-of-life indices for gynecologic and breast brachytherapy patients. Psycho-Oncology, 16(11), 971–979. http://doi.org/10.1002/pon.1171
Li, C. I., Daling, J. R., Porter, P. L., Tang, M.-T. C., & Malone, K. E. (2009). Relationship between potentially modifiable lifestyle factors and risk of second primary contralateral breast cancer among women diagnosed with estrogen receptor-positive invasive breast cancer. Journal of Clinical Oncology : Official Journal of the American Society of Clinical Oncology, 27(32), 5312–8. http://doi.org/10.1200/JCO.2009.23.1597
Lin, C., Clark, R., Tu, P., Bosworth, H. B., & Zullig, L. L. (2017). Breast cancer oral anti-cancer medication adherence: a systematic review of psychosocial motivators and barriers. Breast Cancer Research and Treatment, 165(2), 247–260. http://doi.org/10.1007/s10549-017-4317-2
Lutgendorf, S. K., & Andersen, B. L. (2015). Biobehavioral approaches to cancer progression and survival: Mechanisms and interventions. The American Psychologist, 70(2), 186–97. http://doi.org/10.1037/a0035730
Maultsby, M. (1971). Rational emotive imagery. Rational Living, 6(1), 24–27. Retrieved from http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=psyh&AN=1972-10965-001&site=ehost-live
Maultsby Jr, M. C. (2013). Racjonalna Terapia Zachowania: podręcznik terapii poznawczo-behawioralnej. (M. Wirga, A. Hottowy, & E. Wojtyna, Eds.) (3rd, polsk ed.). Żnin, Poland: WDK Wulkan.
Mishra, S. I., Scherer, R. W., Snyder, C., Geigle, P. M., Berlanstein, D. R., & Topaloglu, O. (2012). Exercise interventions on health-related quality of life for people with cancer during active treatment. Cochrane Database of Systematic Reviews (Online), 8, CD008465. http://doi.org/10.1002/14651858.CD008465.pub2
Mohammed, M., Andrew, C.-S., David, G., & GK, E. A. (2013). Psychological interventions for women with metastatic breast cancer, (6). http://doi.org/10.1002/14651858.CD008729.pub2.www.cochranelibrary.com
Nasr, S. J. (2013). No laughing matter: Laughter is good psychiatric medicine. Current Psychiatry, 12(8), 20–24. http://doi.org/10.1016/j.amjmed.2006.07.019
Sheeran, P., Maki, A., Montanaro, E., Avishai-Yitshak, A., Bryan, A., Klein, W. M. P., … Rothman, A. J. (2016). The impact of changing attitudes, norms, and self-efficacy on health-related intentions and behavior: A meta-analysis. Health Psychology, 35(11), 1178–1188. http://doi.org/10.1037/hea0000387
Sloman, R. (2002). Relaxation and imagery for anxiety and depression control in community patients with advanced cancer. Cancer Nursing, 25(6). http://doi.org/10.1097/00002820-200212000-00005
Spiegel, D., Bloom, J. R., Kraemer, H. C., & Gottheil, E. (1989). Effect of psychosocial treatment on survival of patients with metastatic breast cancer. Lancet, 2(8668), 888–91. Retrieved from http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2571815
Stagl, J. M., Lechner, S. C., Carver, C. S., Bouchard, L. C., Gudenkauf, L. M., Jutagir, D. R., … Antoni, M. H. (2015). A randomized controlled trial of cognitive-behavioral stress management in breast cancer: survival and recurrence at 11-year follow-up. Breast Cancer Research and Treatment, 154(2), 319–28. http://doi.org/10.1007/s10549-015-3626-6
Syrowatka, A., Motulsky, A., Kurteva, S., Hanley, J. A., Dixon, W. G., Meguerditchian, A. N., & Tamblyn, R. (2017). Predictors of distress in female breast cancer survivors: a systematic review. Breast Cancer Research and Treatment, 165(2), 229–245. http://doi.org/10.1007/s10549-017-4290-9
Tang, P. L., Wang, H. H., & Chou, F. H. (2015). A Systematic Review and Meta-Analysis of Demoralization and Depression in Patients With Cancer. Psychosomatics, 56(6), 634–643. http://doi.org/10.1016/j.psym.2015.06.005
Thomas, S., Dalton, J., Harden, M., Eastwood, A., & Parker, G. (2017). Updated meta-review of evidence on support for carers. Health Services and Delivery Research, 5(12), 1–132. http://doi.org/10.3310/hsdr05120
Thornton, L. M., Cheavens, J. S., Heitzmann, C. A., Dorfman, C. S., Wu, S. M., & Andersen, B. L. (2015). Test of mindfulness and hope components in a psychological intervention for women with cancer recurrence. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 82(6), 1087–1100. http://doi.org/http://dx.doi.org/10.1037/a0036959
Trakhtenberg, E. C. (2008). The effects of guided imagery on the immune system: a critical review. The International Journal of Neuroscience, 118(6), 839–55. http://doi.org/10.1080/00207450701792705
Wirga, M. (2010). Imagery as currently used in the Simonton Program in addressing both emotional and physical distress. Psycho-Oncology, 19, S309–S310. Retrieved from http://www.embase.com/search/results?subaction=viewrecord&from=export&id=L70184982%5Cnhttp://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123450716/PDFSTART%5Cnhttp://dx.doi.org/10.1002/pon.1776%5Cnhttp://resolver.ebscohost.com/openurl?sid=EMBASE&issn=105
Wirga, M. (2012). Suffering: Its anatomy, physiology and mystique demystified from the Nondual Medicine Perspective. In J. Binnebesel, Z. Formella, P. Krakowiak, & Z. Domzal (Eds.), Experiencing a suffering (Vol. 1, pp. 121–147). Rome: LAS – Libreria Ateneo Salesiano.
Wojtyna, E. (2012). Irrational Suffering – An Impact of Cognitive Behavioural Therapy on the Depression Level and the Perception of Pain in Cancer Patients. In Mental Illnesses – Evaluation, Treatments and Implications. InTech. http://doi.org/10.5772/30179
Wojtyna, E., & Nawara, I. (2013). Krótka grupowa racjonalna terapia zachowania a jakość życia chorych na nowotwory. Chowanna, (1 (40)), 179–196.
Wojtyna, E., Życińska, J. & Stawiarska, P. (2007). The influence of cognitive-behavior therapy on quality of life and self-esteem in women suffering from breast cancer. Reports of Practical Oncology and Radiotherapy, 12(2), 109-117. Strona internetowa: http://www.rpor.pl/index.php?m=3&a=2&id=62
Wu, W.-J., Wang, S.-H., Ling, W., Geng, L.-J., Zhang, X.-X., Yu, L., … Zhao, H.-L. (2017). Morning breathing exercises prolong lifespan by improving hyperventilation in people living with respiratory cancer. Medicine, 96(2), e5838. http://doi.org/10.1097/MD.0000000000005838
Yalom, I. D., & Leszcz, M. (2005). Theory and Practice of Group Psychotherapy, Fifth Edition (5th ed.). Basic Books. Retrieved from http://www.amazon.com/Theory-Practice-Group-Psychotherapy-Fifth/dp/0465092845/ref=sr_1_5?ie=UTF8&qid=1433977670&sr=8-5&keywords=yalom
Zhang, J., Xu, R., Wang, B., & Wang, J. (2016). Effects of mindfulness-based therapy for patients with breast cancer: A systematic review and meta-analysis. Complementary Therapies in Medicine, 26, 1–10. http://doi.org/10.1016/j.ctim.2016.02.012
Zielazny, P., Zielińska, P., de Walden-Gałuszko, K., Kuziemski, K., & Bętkowska-Korpała, B. (2016). Psychooncology in Poland. Psychiatria Polska, 50(5), 1065–1073. http://doi.org/10.12740/PP/60906
